قواعد فقه – بخش جزایی (جلد سخت) | دکتر سیدمصطفی محقق‌داماد

کتاب قواعد فقه بخش جزایی نوشته سید مصطفی محقق داماد به قواعد فقهی جزایی که مبنای قوانین مرتبط به کیفری و جزایی بوده اند، می‌پردازد.

این کتاب شامل قاعده درأ، اکراه، اضطرار، لوث و قسامه از قواعد آزمون قضاوت می‌باشد.

عناوین اصلی کتاب

۱- قاعده قبح عقاب بلابیان (اصل قانونی بودن مجازات)

۲- قاعده درأ

۳- قاعده اکراه

۴- قاعده اضطرار (الضرورات تُبیح المحظورات)

۵- قاعده وزر (اصلی شخصی بودن مجازات)

۶- قاعده حرمت اعانت بر اثم

۷- مباحث تعزیرات

۸- قاعده حرز در سرقتِ مستوجب حد

۹- نظریه اقامه حدود

۱۰- قاعده لوث و قسامه

فهرست عناوین قواعد فقه بخش جزایی

دیباچه

۱- جایگاه دادرسی و قضا در نظام ارزشی اسلام

۲- اهمیت حکم قضا

۳-مقایسه نظام قضایی اسلام با اروپا

۴- شعارهای اصولی

الف- اصول برائت

ب- ممنوعیت شکنجه

ج- حقوق متهم

ذ- اصل مساوات در مقابل قانون

ه- رعایت نزاکت قضایی

ر- اصل منع تجسس (ولا تجسسوا)

۵- عمل جوامع اسلامی

قاعده ی قبح عقاب بلا بیان(اصل قانونی بودن مجازات)

• مبحث اول: کلیات
• ۱- سیر تاریخی
• ۲- مفاد اجمالی قاعده
• ۳- مقایسه قاعده قبح با اصل عدم رافعیت
• ۴- بیان تکلیف یا عقوبت
• ۵- بیان صادر یا بیان واصل
• ۶- دلیل عقل
• ۲- نظریه عقل
• ۳- دلایل نقلی
• مبحث سوم: مجاری قاعده قبح عقاب بلا بیان
• اباحه و حظر
• اصل برائت
• جهل به حکم
• مبحث چهارم: اصل قانونی بودن جرم و مجازات در حقوق موضوعه
• بررسی تاریخی
• تبیین حدود اصل قانونی بودن جرم و مجازات
• اصل قانونی بودن جرم و مجازات در قوانین ایران

فصل دوم قاعده درا

• مقدمه
• مبحث اول: مستندات فقی
• روایات
• ۱-۱- منابع روایی اهل سنت
• منابع حدیثی امامیه
• دلایل دیگر
• تسالم اصحاب بر حجیت این قاعده
• مطابقت مفاد قاعده با اصوا عقلی
• روایت وارده در مورد معذور بودن جاهل
• مبحث دوم: تحلیل کلمات قاعده
• واژه شبهه
• الف- معنای لغوی
• ب- معنای اصلاحی شبهه
• اقسام شبهه
• از نظر فقه عامه
• تقسیمات شبهه از نظر فقه عامیه
• تقسیم بندی شبهه بر اساس حقوق جزای عرفی
• واژه(الحدود)
• واژه تدرء(درا)
• مبحث سوم: ملاک در عروض شبهه
• مبحث چهارم: دایره شمل قاعده ی (درا)
• حدود به معنای اخص
• تعزیات
• شمول قاعده در مورد قصاص و دیات
• قصاص
• دیات
• مبحث پنجم: رابطه قاعده درا با اصول و قواعد فقهی دیگر
• رابطه ی قاعده درا با اصل برائت
• رابطه ی قاعده درا با اصل احتیاط

فصل سوم: قاعده اکراه

• مقدمه
• مبحث اول: کلیات
• واژه ی اکراه
• اکراه در لغت
• اکراه در اصلاح فقها
• مقایسه اضطرا، اکراه و اجبار
• مبحث دوم: مستندات و ادله ی فقهی
• کتاب
• سنت
• اجماع
• عقل
• مبحث سوم: اقسام اکراه
• اکراه ملجی یا اکرام تام
• اکراه ناقص یا اکراه ملجی
• مبحث چهارم: عناصر اکراه
• تهدید اکراه کننده
• ترس ناشی از تهدید و تاثر روانی مکره
• شرایط تحقق اکراه
• مبحث پنجم: موضوع تهدید
• تهدید شخص مکره
• تهدید شخص ثالث
• مبحث ششم: قلمرو اکراه و دایره ی تاثیر آن
• نتیجه
• مبحث هفتم: اکراه در قوانین موضوعه جزایی

فصل چهارم: قاعده ی اضطرار (الضرورات تبیح المحظورات)

• مقدمه
• مبحث اول: کلیات
• واژه اضطرار و ضرورت
• شناخت اصلاحی مفاهیم
• الف)مقایسه اضطرار با اجبار
• مقایسه اضطرار با اکراه
• مبحث دوم: مستندات و ادله فقهی قاعده
• کتاب
• روایات
• اجماع
• عقل
• مبحث سوم: آثار اضطرار در احکام
• اثر اضطرار در احکام تکلیفی
• در احکام وضعی
• ماهیت شرعی فعل اضطراری
• تداوی به حرام
• حد ضرورت
• مبحث چهارم: شرایط تحقق حالت اضطرار
• شرایط واقعه ی اضطراری
• شرایط اقدام مضطر
• مبحث پنجم: اضطرار در حقوق جزای عرفی

فصل پنجم: قاعده ی وزر(اصل شخصی بودن مجازات)

• مقدمه
• مبحث اول: کلیات
• اصل شخصی بودن مجازات ها در تاریخ
• در دوران باستان
• در ادیان الهی پیش از اسلام
• اصل شخصی بودن مجازات در حقوق امروز
• اصل شخصی بودن مجازات در اسلام
• مبحث دوم: منابع فقهی قاعده ی وزر
• کتاب
• سنت
• اجماع
• عقل
• بررسی دلایل
• مبحث سوم: نمونه های کاربردی قاعده ی وزر در فقه
• مبحث چهارم: استثناهای قاعدهی وزر
• ۱- وجوب دیه بر عاقله
• ۲- مسئولیت دولت

فصل ششم: قاعده ی اعانت بر اثم

• مقدمه
• مبحث اول: منابع قاعده
• کتاب
• روایات
• عقل
• اجماع
• مبحث دوم: مفاد قاعده
• مفهوم اعانت
• مفهوم اثم
• مبحث سوم: شرایط و عناصر لازم برای صدق قاعده
• حرام بودن عمل ارتکابی معان
• گناهان کبیره و صغیره
• معیارهای کبیره و صغیره
• عمل مثبت شخص معین
• وجود عناصر معنوی
• حل روایات متعارض
• تحقق نتیجه در خارج
• تعدد معین و معان

فصل هفتم: مباحث تعزیرات

• مبحث اول: ماهیت حقوق تعزیر
• کلیات
• تعزیر در لغت
• تعریف فقهی تعزیر
• تعزیر در روایات و اخبار
• تعزیر در فتاوای فقها
• فرق میان حد و تعزیر
• از جهت موضوع
• از جهت عقوبت
• از جهت میزان مجازات
• اصل در تعزیرات
• دو طرز فکر متقابل
• ارزیابی دلایل
• دلایل انحصار تعزیر در تازیانه
• نقد دلایل انحصار
• دلایل عدم انحصار مجازات تعزیری در تازیانه
• اظهارنظر نهایی
• مبحث دوم: نحوه ی تعیین مجازات تعزیری
• ادله مخالفین و موافقین
• نقد دلایل
• مدارک روایی قاعده
• گفتار فقها
• مدیریت جامعه
• مبحث سوم: قلمرو مجازات تعزیری
• گفتار فقها
• بیان نظریات
• نقد و بررسی
• نظر نهایی
• نتیجه مباحث تعزیرات

فصل هشتم: قاعده حرز در سرقت مستوجب حد

• مقدمه
• مبحث اول: اعتبار حرز
• روایات موافق
• روایات مخالف
• نقد و بررسی
• رفع تعارض بین روایات
• مبحث دوم: تعریف حرز
• تعریف لغوی
• تعریف فقهی
• مستند نظریه مشهور
• مستند نظریه شیخ طوسی
• تحقیق مطالب
• مرعی و منظر مالک
• مفهوم هتک
• مبحث سوم: مصادیق مشتنبه حرز
• سرقت از جیب(جیب بری)
• سرقت ثمره(میوه)
• آدم ربایی
• سرقت اجیر
• سرقت زوج و زوجه از یکدیگر
• هتک حرز بصورت گروهی
• اخراج مال به دفعات مکرر
• بلعیدن مال در حرز
• اعاده مال مسروقه به حرز
• نظریه اقامه حدود
• مقدمه
• موافقین اجرای دلایل آنان
• قاتلین به تعطیل و دلایل آن
• نقد و بررسی

فصل دهم: قاعده ی لوث و قسامه

• مقدمه
• مبحث اول: معنا و مفهوم قسامه
• واژه قسامه
• تعریف قسامه
• مبحث دوم: مشروعیت قسامه
• احادیث
• توجیهات عقلانی
• مبحث سوم: نظریه فقها
• موافقت و مخالفت
• دلایل طرفین
• دلیل اول
• پاسخ
• دلیل دوم
• پاسخ
• دلیل سوم
• پاسخ
• نتیجه گیری
• مبحث چهارم: موارد اعمال قسامه
• وجود دعوای قتل
• وجوب لوث
• لوث چیست؟
• لوث در عرف مالکیه
• لوث در عرف شافعی
• لوث در عرف حنابله
• لوث در فقه حنیفه
• لوث در فقه شیعه
• کیفیت قسامه
• قول حنفیه
• قول فرق دیگر اهل سنت
• قول شیعه
• مبحث ششم: کسی که مکلف به ارائه قسامه است
• از نظر حنفیه
• از نظر مالکیه
• از نظر شافعیه
• از نظر حنابله
• از نظر شیعه
• مبحث هفتم: نتیجه

ضمیمه

قانون اصلاح موادی از قانون مجازات اسلامی مصوب 1370